W imieniu Zarządu Głównego SGP serdecznie zapraszamy do udziału w kolejnym Zdalnym Wykładzie Geomorfologicznym SGP, który odbędzie się w dniu 18 lutego 2026 roku (środa), o godzinie 18.00. Wykład „Ziarnko do ziarnka, a zbierze się… O zapisie rozpadu płyty piaskowca na drodze erozji podpowierzchniowej w piaszczystych stożkach Gór Stołowych” wygłosi Dr Filip Duszyński.
Wyniki ostatnich kilkunastu lat badań w Górach Stołowych i podobnych płaskowyżach piaskowcowych Europy dostarczyły mocnych podstaw by twierdzić, że kluczową rolę w rozwoju ich rzeźby odgrywa erozja podpowierzchniowa. Proces ten, skoncentrowany wzdłuż pionowych spękań w płycie piaskowca, prowadzi do wynoszenia materiału z wnętrza masywu, czego skutkiem jest postępująca fragmentacja przykrawędziowych partii stoliw i ich przekształcanie do postaci bezładnych blokowisk in situ oraz zespołów rzeźby ruinowej i skalnych miast, z siecią korytarzy naśladującą bieg spękań ciosowych. Bezpośrednim świadectwem rozpadu piaskowcowego masywu na tej drodze są piaszczyste stożki u wylotu pionowych szczelin w ścianach skalnych. Osiągają one do kilku metrów wysokości, zazwyczaj ustabilizowane są pokrywą roślinną, a na ich powierzchni sporadycznie można dostrzec świeże piaszczyste akumulacje. Co zaskakujące, pomimo powszechnego występowania tych form w piaskowcowych obszarach płytowych środkowej i zachodniej Europy, nie stanowiły one przedmiotu szerszego zainteresowania geomorfologów. Jakkolwiek wydana przez nas przed dziesięciu laty praca (Duszyński et al., 2016) po raz pierwszy uwypukliła znaczenie stożków w odtwarzaniu morfogenezy Gór Stołowych, nie ulegało wątpliwości, że zasób informacji, które zapisane są w tych formach, może być znacznie większy – w szczególności w zakresie możliwości określenia ram czasowych i tempa rozpadu płyty piaskowca na drodze erozji podpowierzchniowej na przestrzeni ostatnich tysięcy lat. Wraz z zespołem takie badania podjęliśmy w Górach Stołowych w 2022 roku, a uzyskane wyniki, opublikowane dwa lata później (Duszyński et al., 2024), będą przedmiotem mojej prezentacji w ramach Zdalnego Wykładu Geomorfologicznego SGP.
Nasze studium pozwoliło wykazać, że stożki piaszczyste stanowią znakomite archiwum rozpadu płyty piaskowca, przy czym, jak ustaliliśmy, metodą właściwą do określenia chronologii sedymentacji materiału wynoszonego z wnętrza masywu na drodze erozji podpowierzchniowej jest technika OSL (single grain). Wiek wydatowanych w ten sposób stożków okazał się sięgać nawet początków holocenu, ale tempo sedymentacji materiału budującego obie badane przez nas formy (pod Szczelińcem Wielkim i Białymi Skałami) było bardzo różne, czego odzwierciedleniem jest zresztą ich dzisiejsza wielkość i kubatura. Wykazaliśmy, że za zidentyfikowane różnice odpowiedzialne są lokalne uwarunkowania strukturalno-topograficzne, które decydują o wydajności wyprowadzania zwietrzeliny z wnętrza masywu. Do najważniejszych należy pochylenie płyty piaskowca, jej grubość i stopień uszczelinienia, a także powierzchnia odsłoniętej skały. Pomimo znacznego zróżnicowania wydajności erozji podpowierzchniowej w warunkach stoliwa (Szczeliniec Wielki) i kuesty (Białe Skały), zmienność tempa sedymentacji w obrębie obu badanych stożków była na przestrzeni tysięcy lat podobna i wydaje się dobrze nawiązywać do głównych trendów zmian klimatu w holocenie, z tempem wyższym w cieplejszych i wilgotniejszych okresach atlantyckim i subatlantyckim oraz niższym w chłodniejszym subboreale.
Prezentacja wzbogacona będzie wynikami dwuletniego eksperymentu terenowego w Górach Stołowych, w ramach którego weryfikowaliśmy, jak wydajnie erozja podpowierzchniowa zachodzi w warunkach współczesnych.
Prezentowane badania zostały przeprowadzone dzięki finansowaniu z projektu nr 2020/39/D/ ST10/00861 Narodowego Centrum Nauki.
Duszyński, F., Migoń, P., Kasprzak, M., 2016. Underground erosion and sand removal from a sandstone tableland, Stołowe Mountains, SW Poland. Catena 147, 1–15.
Duszyński, F., Waroszewski, J., Fenn, K., Kacprzak, A., Jancewicz, K., Egli, M., 2024. Cliff-foot sandy cones: A proxy to study the time frames, patterns and rates of sandstone caprock decay? Catena 247, 108529.
Filip Duszyński – geomorfolog, adiunkt w Instytucie Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego. Od początku pracy naukowej zajmuje się problematyką rozwoju rzeźby obszarów płytowych, a jego główny poligon badawczy stanowią Góry Stołowe, którym poświęcił swoją pracę doktorską (przygotowaną pod kierunkiem prof. dr hab. Piotra Migonia). Ponadto, badania prowadzi też w piaskowcowych masywach Czech, Niemiec i Anglii. Autor i współautor licznych opracowań w krajowych i międzynarodowych czasopismach geomorfologicznych. Doświadczenie zdobywał w ramach zagranicznych staży naukowych – w 2018 roku w School of Geography and the Environment na Uniwersytecie Oksfordzkim (pod kierunkiem prof. Heather Viles), a w 2022 i 2023 roku w Instytucie Geograficznym na Uniwersytecie w Zurychu (pod kierunkiem prof. Markusa Egli). Istotną część swoich działań koncentruje na popularyzacji nauk o Ziemi, w przeszłości współprowadząc kanał Sprawy przyZiemne w serwisie YouTube, a także prowadząc wykłady i warsztaty dla młodzieży szkolnej. Za działalność na rzecz Fundacji Uniwersytet Dzieci przyznano mu w 2023 roku tytuł Wykładowcy Roku.